غلامحسين رضانژاد
27
تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى
بتعريف اصطلاحى مفسّران پرداختهاند ؛ ودر تعريف أستاذ علّامه نيز اين معنى نيامده است ، علاوة بر اينكه سخنى از علوم جزئي هم نرفته وگويا تعريف آن بزرگوار متمّم تعاريف قبلي ومفسّران گذشته ميباشد وبتعبير ديگر سعى أو در تكميل تعاريف پيشين بوده است ، وما در تعريف خود در مقام تدارك وتكميل آن مىگوييم : « تفسير عبارت از علم بأصول وقواعدى است كه كشف وتمييز واظهار وتبيين معاني معقول وحقائق پوشيده از نظر وتحقيق در جزئيّات كلام اللّه منزل بر رسول ( ص ) كه داراى خفاء وايهام وابهام بوده وكيفيّت ونحوهء نزول آيات از حيث متكلّم وكلام ومخاطب ومصدر وجهت خطاب بلحاظ دالّ ومدلول ومقدّم ومؤخّر وشأن نزول آيات وقصص ومحكم ومتشابه وحقيقت ومجاز وناسخ ومنسوخ ومفرد ومركّب ومهمّات تجويد ووجوه ونظاير ومجمل ومفصّل واستعاره وتشبيه وكناية وتعريض وظاهر وباطن وحدّ ومطّلع وأوامر ونواهى وحلال وحرام واحكام أصول وفروع ومكّى ومدنى ومطلق ومقيّد ووعده ووعيد وعامّ وخاصّ ومنطوق ومفهوم ووجوه أدبي قرآن را ؛ براي دريافت مراد متكلّم آن ، بعلم قطعي يا ظنّى وبه اندازهء طاقت بشرى بما مىشناساند » البتّه در اين تعريف جميع وجوه تعاريف ، مورد توجّه بوده است . امّا تأويل هم بايد مانند تفسير بتعريفى جامع ومانع تحقّق پذيرد ، تا حقايق باطني ومخفى از نظر كلام اللّه بدان شناخته آيد ، واين تعريف طبق تعبير اين حقير عبارت است از : « علم ردّ كردن يكى از چند معنى محتمل ، بلحاظ ترجيح وجهي از آن بمراد متكلّم ، خواه علمي باشد وخواه فعلى ، وتطبيق وارجاع وسوق دادن مفهوم ظاهر لفظ با معنى باطن واوّلى كه مورد ارادهء حضرت حقتعالى بوده است » . ايندو تعريف تفسير وتأويل كه در كمال دقّت بوسيلهء اين نويسنده صورت گرفته است ، از حيث جامع افراد ومانع از دخول اغيار بودن ، تاكنون كاملترين تعاريف ميباشند كه بقدر طاقت علمي اين نويسنده فرآهم آمده است . امّا در مسئلهء تفسير وتأويل اقوالى گوناگون در ميان علماء ومفسّران وآرائى در بين حكماء وأهل معقول ومعارف موجود است كه ذكر برخى از آنها موجب شناخت بهتر وبيشتر ايندو مقولة ميباشد ؛ چنانكه بسيارى از دانشمندان ، تفسير را متعلّق بعلم روايات دانستهاند وتأويل را بعلم درايت ؛ وبرخى گويند تفسير آنستكه به محكمات قرآن ناظر است وتأويل به متشابهات ؛ وگروهى عقيدة دارند كه تفسير در كشف ظواهر آيات بوده و